[موضع شبکه‌ی حقوق پناهندگان درباره‌ی حمایت از پناهندگان افغان] (20210825)
The Korea Refugee Rights Network’s Position on the Protection of Refugees in Afghanistan (20210825)
<درباره‌ی نشست خبری صبح 25 اوت 2021 وزارت دادگستری و وزارت امور خارجه>
شبکه‌ی حقوق پناهندگان (Korea Refugee Rights Network) موضع خود را درباره‌ی این موارد اعلام می‌کند: دولت پناهندگان را با صراحت پناهنده نمی‌نامد، موضع روشنی درباره‌ی حمایت از پناهندگان بیان نمی‌کند، همانند واکنش خود به بحران پناهندگان یمنی در سال 2018 فقط در پی فرونشاندن بخشی از افکار عمومی مخالف است و تنها اظهاراتی ناروا و ناسازگار با هدف حمایت از پناهندگان را تکرار می‌کند.
1. درباره‌ی نشست خبری صبح وزارت دادگستری
الف. اقدامات مربوط به اتباع افغانستان مقیم کره بر پایه‌ی تعهد قانونی «دولت جمهوری کره» است و لطف دل‌خواهانه‌ی وزارت دادگستری نیست.
ماده‌ی 33 کنوانسیون مربوط به وضعیت پناهندگان و بند 1 ماده‌ی 2 کنوانسیون منع شکنجه هر دو بازگرداندن افراد را به جایی که آزار، شکنجه و رفتار بی‌رحمانه در انتظارشان است «از نظر قانونی ممنوع» کرده‌اند. وضعیت کنونی افغانستان، حتی اگر فقط به آنچه رسانه‌ها منتشر کرده‌اند بسنده کنیم، با «جنگ داخلی» پس از بیست سال و تغییر عملی نظام کشور، که دیگر کشوری برای بازگشت باقی نگذاشته است، برابر است. به همین دلیل کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان (UNHCR) نیز در اوت 2021 بیانیه‌ای منتشر کرد و از سراسر جهان خواست «اتباع افغانستان» را بازنگرداند.
بنابراین «اقدام برای ماندن افغان‌های مقیم کره بدون بازگرداندن اجباری آنان به افغانستان» تعهدی است که دولت کره بر اساس معاهداتی که کره آن‌ها را تصویب کرده است، از جمله کنوانسیون پناهندگان و کنوانسیون منع شکنجه، ناگزیر باید به آن عمل کند و نظام مشخص باید در چارچوب همین تعهد ساخته شود؛ این موضوع را نمی‌توان با نگرش لطف‌آمیز بخشید.
ب. «اقدام ویژه‌ی اقامت بشردوستانه» که وزارت دادگستری اعلام کرده است، همان «مجوز اقامت بشردوستانه» بند 3 ماده‌ی 2 قانون پناهندگان نیست.
وزارت دادگستری با شتاب نظامی ساخته و از واکنش افکار عمومی نگران بوده و مدام واژه‌ها را تغییر داده است؛ از این رو وضعیتی را که پیش‌تر به مردم میانمار اعطا می‌شد و «اقامت موقت ویژه» نام داشت، این بار «اقامت ویژه‌ی بشردوستانه» نامیده و می‌خواهد آن را اعطا کند. رسانه‌ها نیز این را به‌اشتباه «مجوز اقامت بشردوستانه» بر پایه‌ی قانون پناهندگان پنداشته‌اند.
اما وضعیت «اقامت ویژه‌ی بشردوستانه» که وزارت دادگستری می‌خواهد اعطا کند، «مجوز اقامت بشردوستانه» که طبق بند 3 ماده‌ی 2 قانون پناهندگان وضعیتی بر پایه‌ی کنوانسیون منع شکنجه است نیست، و فقط خلاصه‌ی این سیاست است که «وزارت دادگستری از روی بشردوستی اقامت را ویژه مجاز می‌کند». یعنی این وضعیت آشکارا با «مجوز اقامت بشردوستانه» در قانون پناهندگان، که در حقوق بین‌الملل تأیید شده و حقوقی مانند حق برخورداری از رفتار مناسب را به همراه دارد، متفاوت است.
ج. هنگام تدوین اقدامات برای افغان‌های مقیم کره باید این سه مورد حتماً در نظر گرفته شود: «ثبات دائمی اقامت»، «تعهد عدم بازگرداندن اجباری در حقوق بین‌الملل» و «جا افتادن در جامعه‌ی کره».
بر پایه‌ی گزارش‌های کنونی، به نظر می‌رسد وضعیت افغانستان در کوتاه‌مدت به هیچ وجه تغییر نخواهد کرد. در این صورت، برای افغان‌هایی که تعهد عدم بازگرداندن اجباری در حقوق بین‌الملل شامل آنان می‌شود، نباید «حق مورد بازرسی قرار نگرفتن هنگام کار کردن» فقط به شکل مجوز کار اعطا شود و دیگر حقوق اجتماعی همگی از آنان سلب گردد؛ به آنان باید مجوز اقامتی پایدار و نزدیک به وضعیت پناهندگان اعطا شود. زیرا مردم افغانستان نیز اعضای جامعه‌ای هستند که باید بدون تبعیض در کنار ما در جامعه‌ی کره زندگی کنند.
در حال حاضر حتی «دارندگان مجوز اقامت بشردوستانه» از سوریه، یمن و جاهای دیگر، که وضعیتشان از «مجوز اقامت موقت ویژه» بهتر است، به دلیل ناپایداری وضعیتشان نمی‌توانند به‌طور پایدار در جامعه‌ی کره جا بیفتند و از رنج خود شکایت می‌کنند؛ در چنین شرایطی نباید افغان‌ها را بار دیگر «مرزنشین» نامعلوم رها کرد.
د. «اقدام ویژه‌ی اقامت بشردوستانه» «بشردوستانه» نیست.
جامعه‌ی مدنی، از جمله شبکه‌ی حقوق پناهندگان، پس از کودتای میانمار به محدودیت‌های «اقدام اقامت موقت ویژه» مانند وضعیت اقامت سایر (G-1-99) که به اتباع میانمار اعطا شد اشاره کرد و گفت برای وضعیت افغانستان، که انتظار می‌رود طولانی شود، باید تدابیری دائمی ساخته شود. اما به نظر می‌رسد اعلامیه‌ی امروز دولت «همان است» یا حتی «عقب‌تر از آن».
برای کسانی که اقامت قانونی دارند، می‌توان وضعیت اقامت پیشین را تمدید کرد و اگر تمدید دشوار بود، وضعیت سایر (G-1-99) را اعطا کرد. اما در آن صورت «مجوز کار» باید حتماً همراه آن اعطا شود. در جامعه‌ی کره که هیچ حمایت اقتصادی در آن نیست و گذران زندگی بدون کار ممکن نیست، اعطای «مجوز اقامت ویژه‌ی بشردوستانه» بدون اجازه‌ی کار در عمل با بازگرداندن اجباری فرقی ندارد.
درباره‌ی کسانی که مدت اقامتشان گذشته است، سیاست اعلام‌شده این است که اگر «ضامن هویتی یا فردی مرتبط در کره» داشته باشند، فرمان خروج صادر و خروج آنان به تعویق انداخته شود، و این سیاست مشکلات زیر را دارد.
نخست، کسانی که مدت اقامتشان گذشته است نیز، مانند کسانی که اقامت قانونی دارند، دلیل درخواست پناهندگی بر پایه‌ی کنوانسیون پناهندگان، یعنی خطر آزار از سوی طالبان، را دارند. این افراد «پناهندگان واقعی» هستند که به دلایل گوناگون این خطر در فرایند بررسی وضعیت پناهندگی آنان به درستی تأیید نشد، پناهندگی‌شان رد شد، سپس چون نمی‌توانستند به کشور خود بازگردند، به‌صورت ثبت‌نشده در کره ماندند. صدور فرمان خروج برای آنان و به تعویق انداختن مهلت خروج بدون مجوز کار، یعنی گفتن به آنان که بدون کارت ثبت خارجیان در کره سرگردان باشند. برای این افراد که در واقع پناهنده‌اند باید، مانند کسانی که اقامت قانونی دارند، جریمه‌ی گذشتن از مدت اقامت را بخشید و وضعیت سایر (G-1-99) را به همان شکل اعطا کرد تا بتوانند در جامعه‌ی کره به زندگی ادامه دهند.
دوم، وزارت دادگستری اعلام کرده است که در مورد کسانی که «ضامن هویتی ندارند» یا «جرم کیفری» دارند، «اقدام بازداشتی» انجام می‌دهد. اقدام بازداشتی یعنی «فرمان اخراج اجباری» صادر کردن و آنان را «به‌طور نامحدود حبس» کردن در «بازداشتگاه خارجیان». آیا این معیار واقعاً عینی است؟ آیا یعنی پناهنده‌ای که «در جامعه‌ی کره کسی را می‌شناسد» بازداشت نمی‌شود و پناهنده‌ای که کسی را نمی‌شناسد بازداشت می‌شود؟
برای جرم‌های کیفری نیز بر پایه‌ی معیارهای رسیدگی به مجرمان عادی، معیار اخراج سختگیرانه‌ای وجود دارد. به‌ویژه درباره‌ی پناهندگان و دارندگان مجوز اقامت بشردوستانه، جز در مورد «جرائم بسیار سنگین» نمی‌توان آنان را بازگرداند. آنان با مجازات کیفری کیفر خود را دیده‌اند، پس باید بدون مجازات مضاعف در جامعه‌ی کره مستقر شوند. با این حال، اینکه در صورت وجود «جرم کیفری» بدون سنجش سبکی و سنگینی آن بی‌قیدوشرط بازگردانده شوند آشکارا غیرقانونی است. وزارت دادگستری که باید سوءتفاهم‌ها درباره‌ی پناهندگان را برطرف کند و اصل حمایت از پناهندگان را اعلام نماید، اکنون اعلام می‌کند که «کسانی را که بخشی از مردم دوست ندارند» سختگیرانه در بازداشتگاه خارجیان حبس خواهد کرد و در کنار آن، همزمان با سخن گفتن از حمایت از پناهندگان از «امنیت مردم» سخن می‌گوید؛ باید به روشنی بداند که این کار آتش سوءتفاهم درباره‌ی پناهندگان را دامن می‌زند.
سوم، پس از حبس در بازداشتگاه خارجیان چه خواهند کرد؟ کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان موضع خود را اعلام کرده است که افغان‌ها نباید بازگردانده شوند. افزون بر این، در شرایط کنونی بازگرداندن آنان از سوی دولت کره عملاً نیز ناممکن است. آیا دولت کره اکنون می‌خواهد افغان‌ها را دست‌بند زده سوار هواپیما کند و به کابل بازگرداند؟ آیا واقعاً پرواز غیرنظامی‌ای برای این کار وجود دارد؟ تا زمانی که همه‌ی اینها فراهم نشود، بازگرداندن ناممکن است. با وجود ناممکن بودن بازگرداندن، انجام «اقدام بازداشتی» یعنی می‌خواهند آنان را خودسرانه و طولانی‌مدت در بازداشتگاه خارجیان حبس کنند، یعنی می‌خواهند آنان را مجبور کنند میان بازگشت به زیر حکومت طالبان و حبس نامحدود در کره یکی را برگزینند. دولت نباید به بهانه‌ی نشان دادن چهره‌ای سختگیر، بخشی از پناهندگان را قربانی کند.
ه. درباره‌ی اظهارات رسمی وزارت دادگستری که نفرت از پناهندگان را دامن می‌زند
وزارت دادگستری، که باید از پناهندگان حمایت کند و وظیفه دارد از تبعیض و نفرت علیه پناهندگان جلوگیری کند، در صورت وجود سوءتفاهم باید فعالانه توضیح دهد و حقایق درست را به اطلاع شهروندان برساند. اما این وزارت از خطری که افغان‌ها با آن روبه‌رو هستند و از وظیفه‌ی حمایتی دولت کره در برابر آنان سخنی نمی‌گوید و با تکرار واژه‌هایی مانند در نظر گرفتن «منافع ملی» به‌عنوان اولویت نخست، انجام «اقدام سختگیرانه» و در نظر گرفتن «امنیت مردم»، سوءتفاهم و نگرانی پدید می‌آورد.
اینکه افغان‌هایی را که با چنین خطر جدی‌ای روبه‌رو هستند «یکجا و کلی» بسته‌بندی کنند و آنان را موجوداتی در برابر «امنیت مردم» نشان دهند، اینکه آنان را موجوداتی فرض کنند که اگر «اقدام سختگیرانه» نشود گویی «قانون را نقض» خواهند کرد، و اینکه مدام چنان سخن بگویند که گویی «پناهنده با منافع ملی در تضاد است»، چیزی نیست جز اینکه بار دیگر پناهندگان را از جامعه‌ی کره پاک می‌کند و در همان حال مستقیماً نفرت از پناهندگان را دامن می‌زند. اگر فقط برای بستن راه اظهار بخشی از افکار عمومی مخالف شتاب کنند و پناهندگان را برهنه در دادگاه افکار عمومی بایستانند، پیش از آنکه پناهندگان افغان نفسی به آسودگی بکشند، ترس از جامعه‌ی کره را به آنان خواهند داد و نه‌فقط به پناهندگان افغان بلکه به همه‌ی پناهندگان آسیب روانی وارد خواهند کرد.
2. درباره‌ی اعلام وزارت امور خارجه که «شایستگان ویژه هستند، نه پناهنده»
«همکاران محلی» که عملیات انتقال آنان اکنون در جریان است، دقیقاً «پناهندگانی» هستند که بر پایه‌ی کنوانسیون پناهندگان به حمایت نیاز دارند. بنابراین سخن مقام وزارت امور خارجه که «پناهنده نیستند، شایستگان ویژه‌اند» بسیار نامناسب است. به‌ویژه این گفته که «پناهنده نیستند». چون همکاری آنان با دولت کره بر پایه‌ی کنوانسیون پناهندگان خطر آزار پدید آورده است، دولت کره باید فعالانه از اسکان مجدد آنان حمایت کند و این مسئولیتی است که جامعه‌ی بین‌المللی بر دوش دولت کره گذاشته است.
با این حال، به نظر می‌رسد اعلام امروز وزارت امور خارجه فقط با توجه به انتقاد بخشی از افکار عمومی بود که می‌گویند دولت «می‌خواهد پناهنده بیاورد». انتقال همکاران محلی به داخل کشور که دولت کنونی کره در حال انجام آن است، رویه‌ای بدیهی است که بسیاری از کشورهای خارجی، از جمله آمریکا، بریتانیا، کانادا، هند و ژاپن، همگی در حال انجام آن هستند. یعنی رویه‌ای است که هر دولت افرادی را که حتماً باید مسئولیتشان را بپذیرد می‌آورد و از اسکان مجدد آنان به‌عنوان پناهنده حمایت می‌کند. در مقابل، گفتن اینکه آنان پناهنده نیستند و اینکه به شایستگان ویژه‌ی غیرپناهنده تعلق دارند می‌تواند این سوءتفاهم را پدید آورد که «به آنان رفتار ویژه‌ی بیشتری داده می‌شود» و ممکن است به تبعیض نسبت به پناهندگانی که در همان وضعیت هستند و به اختلاف میان پناهندگان یا میان آنان و مردم بینجامد. این نگرش دولت به روشنی نشان می‌دهد که دولت کنونی به این موضوع، که جان صدها نفر به آن بسته است، چگونه می‌نگرد. حمایت از پناهندگان نباید «تکلیف ناخواسته» باشد.
اگر همکاران محلی به‌عنوان «شایستگان ویژه» شناخته شوند و اقامت دائم دریافت کنند، ممکن است وضعیتی پایدارتر از پناهندگان شناخته‌شده‌ی ناپایدار به دست آورند. اما پیش بردن رویه به شکلی که گویی خدمت آنان پاداش داده می‌شود، و نه اعطای وضعیت پناهندگی که افرادی که بی‌تردید پناهنده‌اند و در معرض خطر آزار هستند به‌حق می‌توانند دریافت کنند، نامناسب است. زیرا این کار وضعیت پناهندگی را که بر پایه‌ی تعهدات حقوق بشر بین‌المللی دولت کره باید به‌طور طبیعی اعطا شود، به «نشانی لطف‌آمیز که در صورت پیروی خوب از دولت کره اعطا می‌شود» تغییر می‌دهد و این می‌تواند در جامعه‌ی کره سوءتفاهم درباره‌ی پناهندگان پدید آورد. پناهنده نامی نیست که نتوان بر زبان آورد.
برای پرسش: وکیل ایل لی از مرکز حقوق عمومی اپیل (Advocates for Public Interest Law; APIL) (02-3478-0529)، وکیل جین کیم از انجمن دورو (Duroo) (02-6200-1914)