یادداشتی از کیم یونگ‌آ، مدیر MAP، که در شماره‌ی ژوئن 2022 وب‌زین <حقوق بشر> کمیسیون ملی حقوق بشر کره (National Human Rights Commission of Korea) منتشر شد.
https://www.humanrights.go.kr/webzine/webzineListAndDetail?issueNo=7608090&boardNo=7608100
مسائل میدانی [2022.06] «همه، در هر جا، در هر زمان، حق دارند به دنبال امنیت باشند.»
نوشته‌ی کیم یونگ‌آ (مدیر مهاجرت به سوی صلح آسیا، MAP)
بسته‌ی خاردار نصب‌شده در مرز لهستان برای جلوگیری از ورود پناهندگان بلاروس. _ 2021. 9. 27
هر سال 20 ژوئن، جهان «روز جهانی پناهنده» را گرامی می‌دارد. این روز، روز ادای احترام به استواری و شجاعت کسانی است که ناگزیر شدند به سبب جنگ و آزار و اذیت وطن خود را ترک کنند و پناه بگیرند. همچنین روزی است که تلاش جوامع محلی را که با حمایت و پذیرش به پناهندگان کمک کردند تا زندگی را دوباره آغاز کنند، به رسمیت می‌شناسد و جشن می‌گیرد. این روز در دسامبر 2000 در مجمع عمومی سازمان ملل به‌عنوان یک روز بین‌المللی تعیین شد و نخستین بار در سالی که پس از پنجاهمین سالگرد کنوانسیون 1951 درباره‌ی وضعیت پناهندگان (که از این پس «کنوانسیون پناهندگان» نامیده می‌شود) فرا رسید، گرامی داشته شد. کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان (UNHCR) هر سال موضوع کارزار روز جهانی پناهنده را اعلام می‌کند. موضوع امسال، که هفتاد و یکمین سالگرد کنوانسیون پناهندگان است، نه پیام جشن است و نه شعاری دلگرم‌کننده.
«همه، در هر جا، در هر زمان، حق دارند به دنبال امنیت باشند.»
زمینه‌ای که کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان را وادار می‌کند ماده‌ی 14 اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر مصوب 1948 یعنی «حق جست‌وجوی پناهگاه و برخورداری از آن» را دوباره اعلام کند، تیره است. در ده سال گذشته شمار پناهندگان و آوارگان بیش از دو برابر شده و به 100 میلیون نفر می‌رسد. علت آن درگیری‌ها و بی‌ثباتی سیاسی در کشورهای گوناگون است. سازمان ملل نتوانسته است به هدف‌های خود، یعنی تنظیم یا حل مسالمت‌آمیز مناقشه‌ها و رویدادهای بین‌المللی، دست یابد. مناقشه‌ها طولانی می‌شوند و دولت‌های دیکتاتوری بد آشکارا خود را کشور جا می‌زنند. 85 درصد پناهندگان جهان در کشورهای با درآمد متوسط و پایین زندگی می‌کنند که خود با مشکلات اقتصادی و توسعه روبه‌رو هستند. در آنجا پناهندگان تحقیر و استثمار می‌شوند، زیر خط فقر زندگی می‌کنند و اغلب در معرض خطر بازگرداندن اجباری قرار دارند. کشورهای پیشرفته برای محصور کردن پناهندگان در منطقه‌ی مبدأ خود، حفاظت از مرزها را تقویت می‌کنند و دیوار می‌کشند. پناهندگانی را که از راه دریا آمده‌اند می‌گیرند و در جزیره‌ها حبس می‌کنند و به اردوگاه‌های پناهندگان در دیگر کشورهای کم‌درآمد می‌فرستند. حتی گارد ساحلی می‌فرستند تا قایق‌های بادی را از حرکت و پهلوگیری بازدارد، و در فرودگاه‌ها با استفاده از اطلاعات الکترونیکی که از پیش دریافت شده مسافرانی را که احتمالاً درخواست پناهندگی خواهند داد تشخیص می‌دهند و پیش از انجام تشریفات پرواز بر شرکت‌های هواپیمایی فشار می‌آورند که از صدور بلیت خودداری کنند. در جهانی که کالا و خدمات و انسان، هر چیزی از مرز می‌گذرد، تنها موجودی که در مرز رد و رانده می‌شود پناهنده است.
پوش‌بک (Pushback) که از همان آغاز مانع درخواست پناهندگی می‌شود، فقط داستان اروپا و آمریکا نیست. پنج اتیوپیایی اواسط مارس گذشته به فرودگاه اینچئون رسیدند و قصد خود را برای درخواست پناهندگی اعلام کردند. آنان توضیح دادند که به سبب مناقشه‌ی میان دولت فدرال اتیوپی و منطقه‌ی تیگرای و درگیری‌های قومی درون اتیوپی جانشان تهدید شده است. اما اداره‌ی مهاجرت فرودگاه اینچئون (Incheon Airport Immigration Office) تصمیم گرفت آنان را به بررسی پناهندگی ارجاع ندهد. یعنی نمی‌توانستند درخواست پناهندگی بدهند. کسانی که نمی‌توانستند بازگردند، شب‌خوابی در فرودگاه را آغاز کردند. سرانجام اداره‌ی مهاجرت توصیه‌ی دادگاه به لغو تصمیم عدم ارجاع به بررسی پناهندگی را پذیرفت و آنان پس از دو ماه صلاحیت درخواست پناهندگی را به دست آوردند و وارد کره شدند. اما اگر با کمک وکیل منافع عمومی دعوا طرح نشده بود چه می‌شد؟ خانواده‌ای نیز هست که برای دریافت فرصت بررسی پناهندگی از اواخر دسامبر 2018 به مدت 287 روز در منطقه‌ی ترانزیت فرودگاه اینچئون ماند. این زوج آنگولایی اهل کنگو با چهار فرزند زیر 10 سال بودند. این خانواده در اکتبر 2019 وضعیت پناهندگی گرفت.
پناهندگان بلاروس که در داخل مرکز لجستیک گرد آمده‌اند. _ 2021. 11. 19.
کره، سی‌امین سال پیوستن به کنوانسیون پناهندگان و دهمین سال وضع «قانون پناهندگی»
دولت کره برای طفره رفتن از درخواست جامعه‌ی بین‌المللی مبنی بر تقسیم مسئولیت حمایت از پناهندگان و از انتقاد به اینکه حقوق پناهندگان در داخل کشور تضمین نمی‌شود، همواره تأکید کرده است که نخستین قانون اجرای کنوانسیون پناهندگان در آسیا را وضع کرده است. در مقایسه با دوره‌ای که چند ماده در قانون کنترل مهاجرت گنجانده شده بود و حقوق مربوط به بررسی وضعیت پناهندگی و رفتار با پناهندگان با بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های وزارت دادگستری اجرا می‌شد، اجرای «قانون پناهندگی» که رویه‌ی بررسی شناسایی پناهندگی را سامان داد و رفتار و حقوق را در قانون مشخص کرد، گامی به پیش بود.
با این حال، در 9 سال گذشته در اجرای «قانون پناهندگی (Refugee Act)» مشکلات بسیاری آشکار شده است. درخواست پناهندگی در مبادی ورودی و خروجی ممکن شد، اما اکثر کسانی که حتی نتوانستند درخواست پناه بدهند بازگردانده شدند. با وجود اجباری شدن ضبط تصویری نخستین مصاحبه‌ی بررسی پناهندگی، در مورد درخواست‌دهندگان عربی‌زبان در ترجمه‌ی شفاهی و صورت‌جلسه‌ی مصاحبه دست‌کاری رخ داد. اصل منع بازگرداندن اجباری تصریح شده است، اما دستور خروج که در عمل با دستور اخراج برابر است بی‌رویه صادر می‌شود و برای آماده‌سازی بازگرداندن اجباری بازداشت انجام می‌گیرد. درباره‌ی حق برخورداری از کمک وکیل مقرراتی هست، اما بی‌اثر است.
مقرر شد شش ماه پس از درخواست پناهندگی بتوان مجوز کار صادر کرد، اما اداره‌ی صدور مجوز کار حتی در بازار کار کم‌مهارت و حداقل دستمزد که همان را هم اجازه می‌دهند، به مانعی برای اشتغال تبدیل شده است. ساخت مرکزی برای حمایت از مسکن، زندگی و آموزش متقاضیان پناهندگی و پناهندگان اسکان مجدد‌یافته پیگیری شد، اما از بیش از 25 هزار متقاضی پناهندگی حتی 1.5 درصد را هم نمی‌تواند در خود جای دهد. حمایت از هزینه‌ی زندگی و درمان متقاضیان پناهندگی پدید آمد، اما چون با عبارت «می‌تواند» نوشته شده است، تکلیف دولت نیست. هزینه‌ی زندگی که تنها در شش ماه پس از درخواست پناهندگی می‌توان برای آن درخواست داد و آن را دریافت کرد، متقاضیانش هم اندکند و تنها 4 درصد از همین متقاضیان حمایت دریافت می‌کنند.
در میان متقاضیان پناهندگی این نگرانی وجود دارد که به سبب کشور مبدأ، دین و شیوه‌ی ورود، بررسی عادلانه‌ای نخواهند داشت. در حالی که حق اساسی زندگی انسانی برای متقاضیان پناهندگی تضمین نشده است، تأخیر مکرر در مدت بررسی، بقای متقاضیان پناهندگی را تهدید می‌کند.
نرخ شناسایی پناهندگی که تقریباً پایین‌ترین در جهان است، امیدی برای تاب آوردن انتظار طولانی نمی‌دهد. برخی پناهندگان پیش از آنکه رویه‌ی بررسی پناهندگی را به پایان برسانند، با نزدیک شدن به تاریخ انقضای گذرنامه‌شان خروج به کشور ثالث را به جان می‌خرند، زیرا خطر بالایی وجود دارد که بدون شناسایی پناهندگی در کره گرفتار بمانند. پناهندگانی که بدون آنکه از سوار شدن به هواپیما منع شوند به‌زحمت به کشور ثالث رسیده‌اند، گاه در همان فرودگاه یا ظرف سه ماه یا شش ماه شناسایی پناهندگی دریافت می‌کنند. تا زمانی که بررسی عادلانه و سریع در «قانون پناهندگی» تضمین نشود، حق جست‌وجوی پناهگاه همچنان به چالش کشیده خواهد شد.
نشست خبری شبکه‌ی حقوق پناهندگان برای فراخوان به اصلاح قانون پناهندگی در جهت حمایت از پناهندگان. _ 2020. 6. 18.(با اجازه‌ی بنیاد دونگچئون (Dongcheon Foundation))
جنگ، خشونت، آزار و اذیت و هر تهدید دیگری که باشد، استحقاق حمایت وجود دارد
شمار کسانی که تا پایان 2021 وضعیت پناهندگی گرفته‌اند 1,163 نفر و شمار کسانی که وضعیت اقامت بشردوستانه گرفته‌اند 2,436 نفر است. نرخ شناسایی پناهندگی پس از اجرای «قانون پناهندگی» در 2013 از 9.7 درصد پیوسته کاهش یافته و پس از 2018 در حد زیر 1 درصد مانده است.
در مقابل، شمار دارندگان وضعیت اقامت بشردوستانه، که پیش از وضع «قانون پناهندگی» کمتر از شمار شناسایی‌شدگان بود، به‌شدت افزایش یافته است. در کره وضعیت اقامت بشردوستانه گرایش دارد به پناهندگان جنگ و قربانیان آزار مبتنی بر جنسیت داده شود، و وضعیت نامعقولی پیش آمده که «قانون پناهندگی» دستاویزی برای ندادن وضعیت پناهندگی به پناهندگان جنگ شده است. استدلال این است که «قانون پناهندگی» دلایل پناهندگی کنوانسیون 1951 را بازتاب داده است، یعنی نژاد، ملیت، دین، عضویت در گروه اجتماعی خاص و عقیده‌ی سیاسی، و جنگ جزو آنها نیست.
در تفسیر و اجرای کنوانسیون پناهندگان، آزار مرتبط با دلایل بالا در محیط درگیری ممکن است شدیدتر شود و بنابراین باید این خطر در بررسی فردی سنجیده شود، اما بررسی پناهندگی درباره‌ی سوری‌ها و یمنی‌ها چنین نبود.
در جامعه‌ی بین‌المللی به پناهندگانی که باید بر پایه‌ی دلایل کنوانسیون 1951 حمایت شوند وضعیت حمایت بین‌المللی داده می‌شود، و به پناهندگانی که باید بر پایه‌ی دلایل پیش‌بینی‌نشده در زمان انعقاد کنوانسیون حمایت شوند وضعیت حمایت تکمیلی داده می‌شود، و در حقوق ناشی از این دو وضعیت تفاوت بزرگی قائل نمی‌شوند؛ بدین‌سان نظام حمایت از پناهندگان 1951 را تکمیل کرده‌اند. در کره وضعیت اقامت بشردوستانه را می‌توان وضعیت حمایت تکمیلی دانست. در داده‌های نهادهای بین‌المللی از جمله بانک جهانی و پژوهشگاه‌های داده‌های مهاجرت نیز در وضعیت حمایت از پناهندگان کره، مجموع شناسایی‌شدگان پناهندگی و دارندگان وضعیت اقامت بشردوستانه ثبت شده است. با این همه، درخواست‌دهندگان پناهندگی یمنی که از راه جِجو وارد شدند، حتی پس از دریافت وضعیت اقامت بشردوستانه، با انگ «پناهنده‌ی قلابی» یا «سوءاستفاده‌کننده از نظام معافیت از روادید» دست‌وپنجه نرم کردند. «قانون پناهندگی» کنونی با آنکه دارنده‌ی اقامت بشردوستانه را تعریف می‌کند، درباره‌ی اقدام‌های حمایتی خلأ دارد.
جز مجوز فعالیت شغلی، درباره‌ی محتوای پناهندگی و حمایت از خانواده و مانند آن مقرراتی وجود ندارد. در نتیجه، زندگی دارندگان اقامت بشردوستانه مانند متقاضیان پناهندگی و دیگر اتباع خارجی با اقامت موقت ناپایدار است. فقط مدت مجوز اقامت از شش ماه به یک سال تغییر کرده و روادید نیز همچنان در دسته‌ی «سایر» است. هنوز باید مجوز کار گرفت و فقط مشاغل کارگری ساده مجاز است. جز اینکه بر اثر بازنگری نظام بیمه‌ی درمانی اتباع خارجی در 2019 تازه صلاحیت بیمه‌ی درمانی منطقه‌ای پیدا کردند، بیرون از نظام تأمین اجتماعی قرار دارند. از تهدید دستور خروج و بازگرداندن اجباری نیز در امان نیستند.
آیا پناهنده در کره می‌تواند وضعیت پناهندگی را پایان دهد
گفته می‌شود در حال حاضر در جهان به‌طور میانگین 20 سال طول می‌کشد تا پناهنده از وضعیت پناهندگی خارج شود. هرچند باید برای حل درگیری‌ها و نقض حقوق بشر که پناهنده تولید می‌کنند تلاش شود، در نظام حمایت از پناهندگان، دریافت تابعیت یا شهروندی توسط پناهنده و اسکان مجدد پناهنده در کشور عضو پیمان وجود دارد. «قانون پناهندگی» کنونی درباره‌ی تشویق به تابعیت‌پذیری پناهندگان مطلبی ندارد. پناهنده طبق قانون تابعیت باید شرایطی مانند مدت اقامت، زبان، درآمد و دارایی را داشته باشد تا بتواند درخواست تابعیت بدهد. این همان شرایطی است که برای یک خارجی دارای وطنِ حامی هنگام درخواست تابعیت اعمال می‌شود. در میان واقعیت‌سنجی‌هایی که برای اصلاح بدفهمی‌های گوناگون درباره‌ی پناهندگان انجام می‌شود، بر این نکته تأکید می‌شود که دادن وضعیت پناهندگی به معنای دادن تابعیت نیست، اما کنوانسیون پناهندگان مقرر می‌کند که کشورهای عضو برای تسریع رویه‌ی تابعیت‌پذیری پناهندگان و کاستن هرچه بیشتر هزینه‌ها و عوارض این رویه همه‌ی تلاش خود را بکنند. وقتی پناهنده‌ای که کشور حامی خود را از دست داده با دریافت تابعیت در یک جامعه صاحب حقوق و تکالیف شود، حقوق بشر نیز تحقق می‌یابد و او می‌تواند به جامعه کمک کند، اما این دیدگاه در بحث‌ها به حاشیه رانده شده است.
«قانون پناهندگی» مبنای نظام اسکان مجدد پناهندگان از خارج در کره را فراهم کرده است. در دسامبر 2019 در مجمع جهانی پناهندگان، نماینده‌ی دولت کره ضمن اعلام تعهد به ادامه‌ی تلاش جمعی با جامعه‌ی بین‌المللی برای یافتن راه‌حل وضعیت‌های طولانی‌مدت پناهندگی، دو نکته را به‌عنوان تلاش مشخص برشمرد: اینکه کره دومین کشور آسیایی است که در 2015 طرح آزمایشی اسکان مجدد پناهندگان را آغاز کرد و اینکه شمار پناهندگان اسکان‌یافته را دو برابر کرده است. با نگاه دقیق‌تر، در 2015 تعداد 22 نفر، و در سال‌های بعد به ترتیب 34 نفر (2016)، 30 نفر (2017)، 26 نفر (2018)، 37 نفر (2019) و 17 نفر (2020) در کره اسکان مجدد یافتند و در 2021 به سبب کرونا متوقف شد. با توجه به اینکه شمار پناهندگان اسکان‌یافته در جهان در 2019 برابر 107,800 نفر بود، این مقیاس حتی برای افتخار کردن شرم‌آور است. افزون بر این، پناهندگان اسکان‌یافته در کره، با آنکه پیش‌تر وضعیت طولانی‌مدت پناهندگی را گذرانده‌اند، مانند شناسایی‌شدگان پناهندگی در داخل کشور از نظر اقامت دائم و تابعیت هیچ ملاحظه‌ای دریافت نمی‌کنند و بدین‌سان وضعیت پناهندگی در کره نیز طولانی می‌شود.
با «قانون پناهندگی» به‌تنهایی نمی‌توان از حقوق اساسی پناهندگان حمایت کرد. ثبت تولد، گواهی روابط خانوادگی، حمایت در برابر تبعیض، حقوق مدنی و سیاسی، حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و مانند آنها نیازمند اصلاح قوانین و مقررات مرتبط و اقدام وزارتخانه‌های ذی‌ربط است. اما حقوقی که از پناهنده بودن ناشی می‌شود، یعنی حق جست‌وجوی پناهگاه، حق بررسی عادلانه و بدون تبعیض، حق عدم بازداشت خودسرانه و عدم بازگرداندن اجباری، حق زندگی با خانواده برای حفظ کرامت انسانی و حق حمایت در برابر قاچاق انسان، باید توسط «قانون پناهندگی» تضمین شود. ارزیابی حمایت از پناهندگان در کره و بحث درباره‌ی اصلاح «قانون پناهندگی» باید حول همین حقوق انجام شود. همچنین در «قانون پناهندگی» که در آینده اصلاح خواهد شد، باید تکلیف دولت برای انسجام اجتماعی و تشویق به تابعیت‌پذیری و تأمین منابع مالی لازم برای بررسی پناهندگی و حمایت از استقرار گنجانده شود.
انواع حمایت از پناهندگان در «قانون پناهندگی» کره، شناسایی‌شدگان پناهندگی (وضعیت حمایت بین‌المللی)
وضعیت اقامت بشردوستانه (وضعیت حمایت تکمیلی) اسکان مجدد (اسکان در کره و اعطای وضعیت شناسایی‌شده‌ی پناهندگی)
وضعیت تجمعی پناهندگان (بر پایه‌ی 2021) مجموع شناسایی‌شدگان پناهندگی: 1,156 نفر
مجموع دارندگان اقامت بشردوستانه: 2,412 نفر
مجموع درخواست‌های پناهندگی: 78,383 مورد (1994 تا 2021)
نرخ شناسایی پناهندگی (وضعیت حمایت بین‌المللی) در کشورهای گروه 20 در 2010 تا 2020
رتبه‌ی 1 برزیل 67.0%، رتبه‌ی 18 روسیه 2.7%، رتبه‌ی 19 کره 1.3%، رتبه‌ی 20 ژاپن 0.3%
حمایت از پناهندگان اسکان‌یافته در کره در 2015 تا 2021: 166 نفر
2019: 37 نفر (*در جهان 107,800 نفر) 2020: 17 نفر (*در جهان 34,400 نفر)
انواع حمایت از پناهندگان بیرون از «قانون پناهندگی» کره
اقدام ویژه‌ی اقامت بشردوستانه : میانمار، اوکراین؛ مشارکت‌کنندگان ویژه : افغانستان
وضعیت کمک مالی کره به کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان در 2022: بخش خصوصی رتبه‌ی 29، دولت رتبه‌ی 31، کمک سرانه رتبه‌ی 26
منبع ستاد سیاست مهاجرت و اتباع خارجی وزارت دادگستری (Korea Immigration Service)، کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان (UNHCR)، Global Change Data Lab
کیم یونگ‌آ، مدیر، در مهاجرت به سوی صلح آسیا (MAP) برای بازگرداندن کرامت پناهندگان و مشارکت اجتماعی آنان فعالیت می‌کند. از آثار او می‌توان از «راهنمای مقابله با کودک‌آزاری پناهندگان» (همنویسنده) و «شجاعت و شعر: پناهندگان و هنر در عصر سیالیت» (همنویسنده) نام برد.